Dom trzech narodów. Sześć wieków Ryczywołu — od Nowego Ostrowa do dziś

Katolicy, ewangelicy i Żydzi. Przez ponad dwa stulecia mieszkańcy Ryczywołu modlili się w trzech różnych świątyniach, mówili trzema językami i chowali swoich zmarłych na trzech różnych cmentarzach. W 1840 roku Żydzi stanowili tu 38 procent ludności. Dziś po tej wielokulturowości zostały budynki, cmentarze i nazwiska na berlińskich chodnikach.

W 2026 roku Ryczywół obchodzi 600-lecie pierwszej zachowanej wzmianki źródłowej. Historię miejscowości przedstawił w prezentacji „Ryczywół 1426–2026. Dom trzech narodów" Błażej Cisowski. 

Zanim był Ryczywół

Pierwsze ślady stałego osadnictwa na terenie dzisiejszej gminy sięgają neolitu — okresu między 4200 a 1700 rokiem p.n.e. Prehistoryczne osady koncentrowały się w pradolinie Flinty i jej dopływów, a jedno ze starszych stanowisk przypisano kulturze pucharów lejkowatych, nazwanej tak od charakterystycznych naczyń glinianych.

Najbardziej okazałą pozostałością wczesnego średniowiecza jest grodzisko w Nininie — ponad 900 metrów od zabudowań wsi, wśród lasów nad Flintą. Pochodzi z VIII–X wieku. Miejscowa ludność nazywała je kiedyś Räuberberg, czyli Złodziejską Górą. To obiekt nizinny, pierścieniowaty, o podstawie 47 na 48 metrów i powierzchni około 2,4 tys. m². Sam majdan grodu mierzył 18 na 20 metrów.

Badania przyniosły stamtąd fragmenty ceramiki — w tym kawałki misy prażnicy do suszenia zboża — przęślik gliniany, ciężarek tkacki i kości zwierzęce: owcy, świni oraz fragment poroża jelenia. Gród w Nininie to jeden z trzech obiektów wczesnośredniowiecznych w powiecie obornickim z doby przedpiastowskiej, obok Rogoźna i prawdopodobnie Objezierza.

1284, 1426 — daty założycielskie

Najstarszą wzmiankowaną wsią gminy są Krężoły. Nazwa „Crusele" pojawia się w dokumentach z 1284 roku jako własność Nałęcza Tomisława z Szamotuł. Tłukawy wymieniane są w 1368 r. jako wieś królewska starostwa rogozińskiego. W XIV wieku rozpoczęto karczowanie północno-wschodniej części Puszczy Noteckiej pod uprawy — tak powstały Ninino (wzmianka 1381) i Ludomy (1389).

Sam Ryczywół założono jako miasto prywatne na początku XV wieku, na gruntach należących do Krężoł. Pierwotnie nosił nazwę Nowy Ostrów — „ostrów" w staropolszczyźnie oznacza wyspę, co zapewne odnosiło się do wylewów Flinty i bagnistej okolicy.

Najstarsza zachowana wzmianka źródłowa o Ryczywole pochodzi z 1426 roku. Właścicielem był wówczas szlachcic Niemierza Kiszewski herbu Nałęcz.

O skali miasteczka mówi wymowna liczba: w 1458 roku na wyprawę malborską Ryczywół zobowiązany był wyekwipować dwóch pieszych pachołków. Rogoźno wystawiało piętnastu, Wągrowiec dziesięciu, Czarnków sześciu.

Skarby w kościele

W ryczywolskim kościele przetrwały trzy cenne obrazy. Najstarszy — św. Anna Samotrzecia, malowany na desce, w ozdobnej ramie na prawo od prezbiterium — powstał w trzeciej ćwierci XVI wieku, czyli między 1550 a 1575 rokiem. Oznacza to, że czczono go już w najstarszym ryczywolskim kościele. Konserwowano go m.in. w 1952 roku, a ponownie w ostatnich latach.

Największy obraz, w ołtarzu głównym, przedstawia patrona kościoła — św. Mikołaja przyjmującego w pozycji klęczącej pastorał i mitrę od Chrystusa i Matki Boskiej. Pochodzi z około 1646 roku i powstał zapewne dla kościoła odbudowanego po pożarze z początków XVII wieku przez proboszcza Błażeja Plutowicza.

Trzeci, w ołtarzu bocznym na lewo od prezbiterium, to Matka Boska z Dzieciątkiem w typie Śnieżnej. Podarowali go w 1616 r. Marcin, Marianna i Anna Chrząstowscy oraz łowczyni kaliska Anna z Chrząstowskich Skoroszewska.

Zabór pruski. Liczby, które mówią wszystko

Wraz z końcem XVIII wieku Ryczywół znalazł się pod zaborem pruskim. Pruska indaganda z 1795 r. odnotowała 553 mieszkańców i 69 domów — z czego tylko jeden murowany. Reszta była drewniana, kryta słomą. Wśród rzemieślników wymieniano szewców, krawców, kowali, kuśnierzy, garncarzy, cieśli, tkaczy i sukienników, a także młynarza, szynkarza, golarza, piwowara i muzykantów.

Struktura wyznaniowa miasteczka w kolejnych dekadach:

W latach 40. XIX wieku językiem jidysz mówiło w Ryczywole nawet 40 proc. mieszkańców. Ludność rosła powoli: 600 osób w 1808 r., około 1100 w 1860 r., 1250 w 1912 r.

Koniec XIX wieku przyniósł inwestycje: gorzelnię (1875), mleczarnie (1876 i 1905), magazyn zbożowy (1910). Przede wszystkim jednak — murowane domy i szkoły. Impulsem rozwojowym była linia kolejowa z Rogoźna do Czarnkowa i Drawskiego Młyna, uruchomiona w 1896 roku. Połączenia funkcjonowały do lat 90. XX wieku.

Ewangelicy: cmentarze przy każdej wsi

Liczba niemieckich mieszkańców Ryczywołu między końcem XVIII wieku a wybuchem II wojny utrzymywała się stabilnie powyżej 20 proc. Niemcy zamieszkiwali nie tylko samo miasteczko, ale i okoliczne wsie — kolonizacja stworzyła m.in. Igrzynę, Gościejewko i Połajewice.

W przeciwieństwie do katolików, chowanych na cmentarzu parafialnym, ewangelicy mieli cmentarze przy swoich wsiach i osadach. Niektóre służyły członkom tylko jednej rodziny. W latach 2011–2014 działało na terenie gminy Stowarzyszenie Rewitalizacji Cmentarzy Ewangelickich — siłami członków i mieszkańców uporządkowano i częściowo odrestaurowano cmentarze w Boruchowie, Ludomach i Wiardunkach, odzyskując fragmenty oryginalnych tablic nagrobkowych i krzyży.

Kościół ewangelicki w Ryczywole powstał w latach 1896–1898 — jednonawowy, neogotycki, z inicjatywy ówczesnej Gminy Ewangelickiej kierowanej przez właściciela majątku Łopiszewo, Petera Hoffmanna. Funkcję sakralną pełnił do 1945 r. W 2007 r. wpisano go do rejestru zabytków, a od 2012 r. — dzięki pracom rewitalizacyjnym — bywa wykorzystywany podczas wydarzeń kulturalnych.

Drugi ewangelicki kościół, w Ludomach, wzniesiono w 1910 r. na terenie parku dworskiego rodziny Lipskich. Ma niską wieżę z cebulastym hełmem i przylegającą parterową pastorówkę. Wnętrze jest skromne, ale zachował się oryginalny witraż z 1906 r. przedstawiający Chrystusa. Dziś mieści się tam rzymskokatolickie Centrum Duchowości Pomocników Matki Kościoła.

Społeczność żydowska

Początki pierwszej synagogi w Ryczywole sięgają początku XVII wieku — pośrednio potwierdza to datowanie fragmentów ryczywolskiej Tory odnalezionych w 2014 roku. [DO UZUPEŁNIENIA: prezentacja podaje w jednym miejscu rok 2014, w innym rok 2004 dla znaleziska Tory — wymaga weryfikacji, czy chodzi o dwa odrębne znaleziska, czy o rozbieżność]. Według historyków fragment zwoju może mieć około 300 lat.

Stara synagoga stała prawdopodobnie w pobliżu miejsca, gdzie w 1891 roku zbudowano drugą — przy ul. Czarnkowskiej. Ta istniała do wybuchu wojny. Jesienią 1939 roku zdemolowali ją miejscowi Niemcy; budynku nie zburzono, w sali modlitw urządzono salę gimnastyczną. Całkowitej przebudowie poddano ją dopiero w latach 1976–79, przekształcając w dom wielorodzinny.

Od 2025 roku na szczytowej ścianie dawnej synagogi znajduje się mural przedstawiający budynek w pełnej krasie. Powstał za sprawą lokalnych społeczników — dr. Roberta Zimnego i Jacka Dereżyńskiego — oraz Stowarzyszenia AleBabki z Urszulą Kruger na czele, które ma już na koncie kilka murali w przestrzeni Ryczywołu.

Robert Zimny opracował też historię ryczywolskich Żydów. Społeczność zamieszkiwała głównie ul. Czarnkowską, gdzie mieściła się synagoga i cheder — szkoła. Nie asymilowała się, ale pozostawała mocno zaangażowana w sprawy społeczne i gospodarcze miasta. Od końca XIX wieku Żydów było coraz mniej — emigrowali do Niemiec i Stanów Zjednoczonych. Cmentarz żydowski znajduje się w Łopiszewie; w 2020 roku został odnowiony, przywrócono na niego odnalezione wcześniej macewy.

Legenda, która nie jest niewinna

Nazwa miejscowości doczekała się legendy o skradzionych hostiach — opowieści, w której Żydzi mieli przekłuć hostię, ta zaczęła krwawić, a pasące się na łąkach bydło padło i zaczęło ryczeć. Stąd rzekomo „Ryczywół".

Warto tę opowieść umieścić we właściwym kontekście. Żydzi przez wieki oskarżani byli o rytualne mordy, zatruwanie studni, paktowanie z diabłem. Najbardziej znaną polską legendą tego typu jest poznańska historia o skradzionych hostiach, którą jako pierwszy zapisał Jan Długosz. Rzecz w tym, że do złudzenia przypomina ona opowieść z końca XIII wieku z Paryża — i jest jedną z około stu podobnych narracji o domniemanej profanacji odnotowanych w różnych miejscach Europy. Historycy wiążą ich rozpowszechnianie z działalnością zakonu karmelitów, który zyskiwał sanktuaria tam, gdzie stwierdzono cuda.

1919, 1934, 1939

Ostatnie dziesięciolecia panowania niemieckiego były okresem systemowej germanizacji. W wyniku zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego Ryczywół wyzwolony został 6 stycznia 1919 roku przez powstańców z Rogoźna.

Wielu ryczywolan wzięło udział w powstaniu, a później w wojnie polsko-bolszewickiej. W latach 1929–39 działało w Ryczywole koło Związku Weteranów Powstań Narodowych, które w 1933 roku ustawiło na cmentarzu katolickim pomnik poświęcony ofiarom walk w obronie Ojczyzny z lat 1914–1920.

Po odzyskaniu niepodległości część Niemców i wielu Żydów wyjechało, co uderzyło w gospodarkę miasteczka. Recesja sprawiła, że w 1934 roku Ryczywół utracił prawa miejskie — podobnie jak liczne inne ośrodki.

Kościół katolicki św. Mikołaja to obiekt międzywojenny. Powstał w latach 1923–26 z inicjatywy proboszcza Kazimierza Stepczyńskiego i patrona — właściciela majątku Łopiszewo, Erdmanna von Sierakowskiego. Zaprojektował go poznański architekt Stefan Cybichowski.

Koniec

Wraz z wybuchem II wojny światowej wielokulturowość Ryczywołu skończyła się. Wielkopolska weszła w skład Warthegau, gdzie gauleiter Arthur Greiser wprowadzał nazizm „wzorcowo". Ostatnich ryczywolskich Żydów wsadzono w listopadzie 1939 roku na powózki konne i odwieziono do Obornik. Stamtąd szlak prowadził do gett Generalnego Gubernatorstwa i ostatecznie do obozów koncentracyjnych. Przetrwały tylko te rodziny, które wyjechały znacznie wcześniej.

Sześcioro urodzonych w Ryczywole ma dziś swoje Stolpersteine — mosiężne tabliczki 10×10 cm wmurowane w berlińskie chodniki:

• Jenny i Arnold Graetz (ur. 1894 i 1898) — deportowani w marcu 1943 do Auschwitz, gdzie zginęli
• Sara Ludomer (ur. 1863) — zmarła w 1943 w getcie Theresienstadt
• Hermann Ludomer (1895–1943)
• Frieda po mężu Schacher (ur. 1893) — wywieziona w marcu 1943 do Auschwitz, gdzie zmarła
• Sophie Cahn z domu Sawady (ur. 1894), pedagog — deportowana w 1943 do Theresienstadt, rok później do Auschwitz, gdzie została zamordowana

Polaków spotkała eksterminacja, germanizacja, praca przymusowa i zsyłki do obozów. Przypominają o tym miejsca niemieckich zbrodni w Ryczywole i Piotrowie oraz pomnik na ryczywolskim cmentarzu.

Pod koniec wojny mieszkańcy narodowości niemieckiej uciekli przed nadciągającą Armią Czerwoną — by już nigdy tu na stałe nie wrócić. Zostawili groby bliskich, dobytek i domy budowane przez ojców i dziadów.

Wielokulturowość Ryczywołu dobiegła końca.

Materiał opracowany na podstawie prezentacji Błażeja Cisowskiego „Ryczywół 1426–2026. Dom trzech narodów".